10.snf corafya 1.dnem 2.yazl | Genel tekrar konu anlatm | zet

> - Ben Cervecik ve Cofi Kudurkun ile 10. sınıf coğrafya dersindesiniz.
> - Dış kuvvetler ile ilgili genel tekrar yapacağız.
> - Yazılı sınava girmeden önce önemli konuları gözden geçireceğiz.
> - Dış kuvvetlerin etkilerini ve özelliklerini tartışacağız.
> - Coğrafya derslerimizi daha verimli hale getirmek için önemli bilgiler paylaşacağız.

Ben Cervecik, onun sınıfını vereceğim Cofi Kudurkun'la YouTube'un en büyük corfikaranına hepiniz hoş geldiniz. 10. sınıf, coğrafya birinci dönem, ikinci yazılı sınavına güzel bir genel tekrar yapacağız şimdi seninle ama genel tekrarın ne olduğunu unutma.

Genel tekrar nedir biliyor musun? Sınıfta öğretmeninle öğrendin ya da bizim onun sınıf kampımız var bu kanalda. Dersler sana gösteriyor. Oradan öğrendin, sen bunları biliyorsun konuyu, sıfırdan değil de ya şöyle yazılıdan önce ben şöyle hızlı bir genel tekrar yapsam.

Çünkü otursam ben nereye genel tekrar yapacağımı en önemli yerler neresi olduğunu bilmiyorum ama şöyle bir video olsa en önemli yerleri bana söylesem. Hocada yazılıda nasıl sorabilir gibi şeyleri bana söyleyip güzel bir genel tekrar yapsam izlesem dediğim video işte bu videoda sana dış kuvvetlerden alacağım.

Toprakların sonuna kadar bir genel tekrar yapacağım. Böylece ikinci genel tekrarımızı da tamamlamış olacak. Ama şunu söyleyeyim sana, dış kuvvetlerden önceki kısımlardan hocam soru soracaksa o kısmı da genel tekrar yapmıştık. Biz 1. yazılı sınavı için hatırla şuraya videoyu bırakıyorum.

Eğer ki hocam oradan soracaksa sana tavsiyem ilk önce git o videoyu izle zaten kısa bir video. O videoyu izle sonra gel bu videoyu izle sınava bomba gibi gir, genel tekrarlarını tamam. Anlaştık mı? Genel tekrarın ne olduğunu öğrendin. Hazırsın o zaman ben kalemimi aldım ben de hazırım.

O zaman ediyoruz Yunus Hoca ile bir defa öğren, bir daha asla unutma. Gelene şu yazılıya para fatalım. Geldik 10. sınıf kısmına. Sayfa kaç açıyorsunuz? Sayfa 104 açıyorsunuz. Şu üstte gördüğünüz kitap benim 10. sınıf kitabımdır, aynı zamanda. TH yazıyorsunuz ama ilk kısmı 9, ikinci kısmı 10'dur. Bunun soru bankası da var.

Bunları takip ediyoruz 10. sınıfta. Şimdi sayfa kaç dedik? 104. 104 açın. Dış kuvvetlerden başlıyoruz. Şöyle yakınlaştıralım. Hatırla iç kuvvetler görmüştük. İç kuvvetler kaynağını gücünü nereden alıyordu? Konveksiyonel vakıntılarından. Neydi hocam o? Hani aşağıda çekirdek çok sıcaktı, üstündeki mantoyu kaynatıyordu. Kaynayı yukarı çıkıyordu çorbadaki gibi kıtalara çarpıp kıtaları birbirinden ayırıyordu.

Böylece depremler, volkanlar oluşuyordu değil mi? Daha oluşumları, kıtı oluşumları oluşuyordu. Onlar iç kuvvetlerdi. Hocam dış kuvvetler ne? Dış kuvvetler bak adı üstünde aslında. Gücünü dışarıdan alacak, derken dışarıdan nereden alabilir? Güç. Şunun altını çiziyorsun. Güneş, bunun altını çiz. Buna yıldızını at.

Dışın gücünü dışını diyorum ya. Gücünü güneşten alanlara dış kuvvet diyorum. Ne bunlar? Akar sular, bakın. Buzullar, rüzgarlar, dalgalar, yer altı suları. Bunlar dış kuvvetler. Bunların hepsini şimdi göreceğiz seninle. En önemli yerlerini ama. Akar su. Şunu unutmayın.

Dünyada ben en genel olarak, dünyanın birçok yerinde rastlayacağım dış kuvvet hangisi olabilir diye karşıma çıksa. Dünyanın %78'inde akarsuların aşının ve %70'inde akarsuların aşının birikim şekillerini görebiliyorum. En fazla akarsular etkili. Neden? Buzul desen sadece kutuplarda ve dağların yüksek kesimlerinde var. Rüzgar desen krak yeri olması lazım. O da sınırlı. Dalga desen kıyı kenarında olacak. Yer altı suları desen böyle kalkerli arazilerde olacak.

O yüzden en geneli akarsular. Şunun altını çiziyorsun yani. Karaların %70'inde etkili. Kim geldik? Denge profili ve taban seviyesine. Ben olsam kesinlikle bununla alakalı bir soru sorardım sınavda. Denge profili ne demek? Ya da taban seviyesi? Aslında ismi üstünde nasıl? Denge profili. Denge'ye gelmek demek.

Yani bizim şöyle değil mi arazilerimiz? Yani ilk araziler oluştuğunda dağılık, engebeli, böyledir. Ama zamanla şu gördüğünüz akarsu. Bu araziyi şu beyazı alayım. Bu arazi alır. Aşındırır gençler. 

Şöyle biraz kalınlaştıralım. Biraz daha kalınlarayım. Şöyle burayı aşındırır taşır. Aşındırır taşır. Bakın profil değişiyor. Şurada kırmızı hattı görüyor musunuz? Aşındırır taşır. Aşındırır taşır. Aşındırır taşır. Aşındırır taşır. Ve bir süre sonra bu profil şöyle bir düzleşir. Arazi düzleşir. Denizle aynı dengeye gelir.

Bakın ne oldu arazi? Arazi düzleştir. Denizle aynı dengeye geldi. Denge profili dediğimiz şey işte bu. Denizle aynı dengeye gelmek. O zaman bazı özellikler ortaya çıkar. 

Sen denizle aynı dengeye gelirsen denge profili ulaşırsan düzleşirsin. Düzleşirsen hiç ezberlemene gerek yok. Yorum yapacaksın burada bak. Son mutladın. Düzleştin. E düzleşirsem o zaman akarsu hızlı akamaz değil mi? E akarsu hızlı akmazsa buralar düzse ben bu akarsu üzerinde ulaşım yapabilirim değil mi? Aşındırma fazla mıdır? Değildir. Daha çok biriktirme yapmaya başlar akarsu. 

Bak ezberlemedim. Aklıma getirdim. Bilgiyi kendim üret. Anlaştık mı? Peki hocam eğer bu akarsu buraya aşındırmazsa ve bu arazi denge profilinden uzaksana olur e az önce olacak olanların tam tersi olur.

Ne olur, denge profiline ulaşmamış akarsuyun özellikleri. Bakın bu denge profiline ulaşmamış. E bakalım yatak evi fazla mı? E yatak evi çok fazla değil mi? Aşındırma gücü fazla. E yatak evi fazlaysa hızlı aşındıracak. Doğru. 

Enerji putansiyeli. E ben buraya hidrolitrik enerji santrali kursam fazla enerji elde edebilirim. Doğru. E akışısı fazla. Akarsu üzerinde ulaşım yapılamaz. Çünkü dağlık engebeli. Bakın bu özelliklerin hepsini eğer denge profiline ulaşırsa tam tersini söylüyorsunuz orada da. Bizim ülkemizdeki akarsular denge profiline ulaşmam. 

Neden? Bu sorunun cevabının not alman lazım. Denge profiline ulaşmadık. Çünkü biz genç oluşumlu bir araziye sahiptik değil mi? Üçüncü jeolojik zamanda ulaşmıştık. E sen üçüncü jeolojik zamanda oluşursan denge profilinden uzak olursun. Doğalık engebeli yüksek bu ülkeyi. Bu yüzden denge profilinden uzak bizim akarsularımız. O yüzden de yatak evimiz fazla, aşındırma gücümüz fazla. 

Akış hızımız fazla. Hidrolitrik potansiyelimiz fazla bizi. Ve bizim akarsularımızda ulaşım yapılamamasının nedeni de bu işte. Anlaştık mı? Burası önemliydi. Böyle bir diyagram verilip yorum istenebilir sizde. 

Peki hocam akarsu aşınım şekilleri neler? Bunu yine ezberlemeyeceksin. Ne yapıyordun? Yorum yapıyordun. Şekli aklına getiriyordun. Şuradaki şekli buna göre yorum yapıyordun. Pilato neydi? Nasıl kodlamıştık bunu? Pilato pilot. Pilotlar yukarı yukarı çıkıyordu. Sonra dümdüz gidiyordu.

Akarsuların taşıdığı, aşındırdığı ve yardı. Yüksekte kalan düzlüklere pilato diyoruz biz. Akarsuların aşındırdığı yüksekte kalan düzlükler bunlar. Pilato pilot yukarı çıkıyordu. Dümdüz gidiyordu pilatolar. Bunları kim yapmış akarsular? Bakın yukarı çık çık çıktık. Dümdüz gittik.

Pilato bu. Birikim bir aşınım mı bu? Bak aşınım. Şekli demek ki gör. Şekli gözünün önüne getir. Ona göre yorum yap. Bak bu kadar. Pilato gibi yabancı kavram olursa da kodlayalım. Şelale. Şelale'yi biliyorsun. Türkçe bir kavram. Kodlamamıza gerek yok. Şelale tamam akarsuyun getirip aşındırdığı yerler bakın. 

Neden şelale oluşuyor biliyor musunuz? Şurada bir kaya var bak. Şekilde de belli aslında. Sert bir kaya var. Bu sert kaya aşınmamış. Ama şu önünde önceden büyük bir ihtimale aşınabilir bir kaya varmış. O kaya aşınmış. Aşınınca bu sertlik aşınmayınca yukarıdan aşağı düşmek zorunda kalmış. Biz de buna şelale demiş. 

Bakın şu altında bu şelalelerin böyle bir kazan olun. Sanki orayı kazmış gibi. Bak dev kazanı. Kazmış orayı şelale gelmiş orayı kazmış. Dev orayı kazmış gibi düşüneceksin. 

Dev kazanı aşınım mı birikim mi? Aşınım şekl önüme getirdim. Evet aşındırarak oluşturulmuş. Geldim buraya kırgı bayır. Bak bu kırılmış bayır. Kırgı kırılmış. Niye kırılmış? Hemen bunu gözünün önüne getir. Bak Bedlands kıça arazide deniyor buna. Öyle değil mi? Bak kırılmış bayır. Bu nerede oluyor biliyor musunuz daha çok? Bakın dikkat ederseniz bitki örtüsünden yoksun. Kurak arazilerde. Sel suları, yağmursuları gelmiş. E bitki de yok. Kuruyamamış toprağı. Üstünü böyle paramparça yapmış. 

Bizim böyle İçanadolu bölgesinde, Kapadokya bölgesinde çok var bundan. Kapadokya'ya geziğe gittiğimde bunlarla alakalı videolar atacağım. Siz de oradan takip edersiniz. En son Çanakkale'yi gezmiş, gelmiştim. Şimdi bu yazılılar bitsin, Kars Ardağı'na gideceğiz. Oradan takip edersiniz beni. 

Bunların örneklerini ben öyle gezdikçe Instagram'dan atıyorum. Güzel bir bilgilendirici postlar yapıyorum. Oradan bakarsanız günlük hayatla bağdaştırmaya çalışıyorum. Geldik buraya. Demek ki bunu kurak yerlerde aradım. Sel sularıyla oldu. Kırılmış bayır. Bak adı üstünde kırgı bayır. Aşınımı birikim mi? Aşındırarak yap. 

Geldik alttaki şekle. Peneplen yap. Peneplen ben hep bak. Peneplen ben hep en. Ben hep enine uzanırım. Akarsular bu arazileri dümdüz yapıyorlar. Az önce görmüştük ya denge profiline ulaşmış arazi. O denge profiline ulaşmış oryerlerde böyle dümdüz araziler oluşturuyorlar. 

Peneplen deniyorlar. Deniyor bunlara. Peneplen yontuk düz. Peneplen yontuk düz. Yontuk düzler bunlar. Anlaştık mı? Peneplen ben hep enine uzanırım. Ha buralar düzleşmişti. Akarsu burayı aşındırarak düzleştirmişti. Burada aslında sana sorulacaksa peribacaları sorulur. 

Bak sorulacaksa sana denge profili sorulur. Bir de şu peribacaları sorulur. Peribacaları da bir akarsu aşınım şeklidir. Bunu unutma. Rüzgarların da dolaylı yoldan etkisi var ama asıl akarsu aşınım şekillerine girer. Ne vardı bu peribacalarının üstünde basalt tüf diyordum az daha ya. Üstünde basalt andezit vardı. 

Alt tarafta daha kolay aşınabilir bakın. Beyaz zaten alt tarafta tüf var. Bunu unutma. Bu bir önceki konuyla da bağlantılı olduğu için akarsu arasında da bağlantılı olduğu için sana oluşum şekli sorulabilir. Dikkat et. Bu akarsudur. Unutmuyorsun tamam. Gençler bir önceki genel tekrardan şey demiştim size. 

5.000 abone gelirse bir genel tekrar daha yapacağım diye. Bakın Kars Ardağ'ını gezimi iptal ettim. Kars Ardağ'ını iptal edip bu genel tekrar yapıyorum ve bu genel tekrar çok uzun olacak. Çok da uzun konular var çünkü bu kadar boğaz patlatıyorum.

Yine aynı şekilde 3. genel tekrarı istiyorsanız. Yine bu videodan 5.000 abone bekliyorum. Bir öncekinde 8.000 öğrencim abone olmuştu. Teşekkür ediyorum size gençler. Olanların yüreğine sağlık. Çok teşekkür ediyorum. O da beni motive etti. Bu videoyu çekiyorum. Bu videodanda 5.000 abone geldiğinde 3. genel tekrarınızı da yapacağım size. 

Hatta 3. genel tekrar da çok daha böyle testlerle yazılarla çok daha komplike bir yazılı hazırlığı da hazırlayacağım size. Şimdiden abone olanların yüreğine sağlık destek olanların yüreğine sağlık. İnşallah siz de gelecekti. Size destek olacak insanlarla tanışırsınız. İş hayatınızda vesaire diye. Yüreğiniz neyse o çıksın karşınıza. Geldik diyerek kamyon vadi. Bu nasıl da kamyon vadi. 

Kamyon gibi çok büyük diyeceksin. Nasıl oluşuyordu akarsu buraya bir giriyordu. Her tarafı aşındırıp götürüyordu. Burada kolay aşınabilir kayaçlar oluyordu. Kalker de olabilir. Bak kamyon kalker. Ama kalkerin dışında kum taşları gibi kolay aşınabilir arazilerde de olabiliyor. Ama genelde ülkemizde de Akdenizler hastıyoruz. Bunlara kamyon. Kamyon vadi. Geldik buraya. Bakın bu da vadi çeşitleri. Vadileri akarsular oluşturuyor. Hani şöyle akarsuların aktığı. Bakın burada da vadi var. 

Çentik vadi. Bakın burada da tabanlı vadi var. Bunları vadileri akarsular kazarak oluşturuyor. Bak boğaz vadi. Boğaz şöyle oluşuyor. Bir dağ çıkıyor akarsu yönünü. O dağı yarıyor. Şöyle düşünün yüksek yüksek. Şuradaki dağı yarıp geçiyor. Boğaz vadi denmesinin nedeni bu. Önündeki yükseltiği yarıp geçiyor. Çentik vadi. Bu çentik vadi de şunu bileceğim. Bak şöyle bir çentik var görüyor musun? Niye oluşmuş olabilir sence? 

Demek akarsu. Çok hızlı akıyor. Çok hızlı aşındırıyor. Bakın burada da böyle olmamıştı mı? Aşırı derecede hızlı aşındırmış buraları. Bir çentik oluşturur. Nerede rastlayabilirim bu araziye? Daha çok engebeli dağlık yerlerde. Mesela ülkemizde Karadeniz'de. Bakın adı üstünde bir tane daha var. Tabanlı vadi. Hocam bu denge profili ne ulaşmış? Hocam bu tabanına ulaşmış diyeceksin. Aynı şey bak. Taban seviyesine ulaşmakla denge profiline ulaşmak aynı şey. 

Tabana ulaşmış. Tabana ulaşmışsa. E hocam burası düz demek ki. Diyip ona göre yorum üreteceksin. Bak üretmesela taban seviyesine ulaşmış bir akarsu için neler söylenebilir. Mantıken düşün. Haa şekli gözümün önüne getirdim. Sonutladım. Taban seviyesine ulaştıysa düzleşmiş burası. Ha hocam düzleşmiş iyice burası. O zaman burada eğim azalmıştır. Aşındırma değil birik dirme artmıştır. Akışızı yavaşlamıştır akarsuyun. Bak sadece şekli gözümün önüne getirdim. 

Ve bütün bilgiyi kendim üret. Bunun üzerine kurulu olacak tamam mı bilgiler? Az önce gördüklerimiz aşınım şekilleriydi. Onlar aşındırdılar. E bir de bunun birikim şekilleri var. Birikim şekilleri Allah'tan Türkçe isimleri ile var. Hiç ezberlemene gerek yok. Şu şekil üzerinden hepsini tekte öğreneceksin. Bak birikinti konisi, birikinti yelpazesi, birikinti konisinden kastımız ne biliyor musun? Dağlar, dağlar içerisinden gelen böyle sel suları, küçük küçük akarsular küçük küçük dereler diyelim.

Bunlar taşıdıkları kumları vesaire getirip dağın etek kısmına biriktirebiliyorlar. Ve burada biriktirdiklerinde bir koni ortaya çıkıyor bak. Koniye birikinti konisi diyoruz. Bak bu kadar. Bu koniler biraz daha birleşip büyüdüklerinde yelpazeye. Şimdi şu hani böyle serinlemek için yaptığımız şeyler var ya aletler. Yelpaze denmiyor mu ona? 

Yelpazeler daha büyükleri işte birikinti konisi, birikinti yelpazesine akarsu yapıyormuş demek. Şuraya bak, bunlar daha da büyüyor. Ve artık yavasa uzun iyice birleşiyorlar dağın eteğinde ovalar oluşturuyorlar. Koniye büyüdü, yelpaze, yelpaze büyüdü, dağın eteğinde ovalara dönüştü anlaştık mı? 

Bakın dağın içindeki ovalar. Şuraya bak bir akarsu var. Bu akarsu içindeki alüviyalleri sağına soluna her tarafa biriktirmiş. Dağın arasından geçerken sağına soluna biriktirdiği için dağın içinde oval yapmış, dağın içindeki ovalar bunlar. Bunu da ezberlenecek hiçbir şey yokça. Bunlarda bir sıkıntı yok. 

Hocam da zaten bunları pek sormuyor sana Türkçe olduğu için kolay olduğu için. Irmak adası. Nerede oluşacak akarsuun içinde? Akarsuun içinde gençler. Emin böyle biraz bir kaya çıkıyor önüne diyelim. Ya da Emin biraz farklılaştığı bir yer oluyor. Geliyor, kumlar, çarpıyor ona. Çarpıyor, çarpıyor, çarpıyor. Üstünde birikiyor. Bir iki bir iki bir ada oluşturuyor akarsu. Adası. Demek ki akarsu içinde oluşuyor. 

Taban seviyesi ovası az önce gördük onu. Burada asıl önemli olan delta şurada. Burada bize sorulursa şöyle yıldızak peribacası önemliydi. Bir önceki kısımda burada da delta önemli. Delta denizin kenarında d harfine benzeyen çıkıntı diyeceksin. Ne demek hocam bak delta denizin kenarında d harfine benzeyen şöyle birikintiler oluşuyor. Biz bunlara delta diyoruz. 

Akarsu şuralarda alüviyal taşıyor değil mi? Bu alüviyalleri nereye getirecek? Denizin olduğu yere, denizin olduğu yerde uç kısma getirecek. Denizin kenarında d harfine benzeyen bir çıkıntı yapacak. Biz de buna delta uvası diyeceğiz. Delta uvasının özellikleri. Sorulursa bu cümle sorulursana. Bir yerde delta oluşması için ne olması lazım? 

Gençler bakın eğer şimdi ben akarsuyum. İçimde alüviyal getiriyorum. Topraklarda göreceğiz az sonra. İçimdeki o materyalleri alüviyalleri getirip biriktirmem lazım. Biriktireceğim ama denizin kenarında çok fazla dalga varsa biriktirmem ki alır götürür. Haa demek ki döküldüğü kıyı sığ olacak. Sığ nerede ya? 

Sığ diyorum. Nerede? Ha şurada. Dalgaların olmaması gerekecek orta. Dalga yok. Eee gel git de olmayacak. Gel git de düşük olacak. Çünkü gel git dediğimiz şey ayın çekim gücüyle beraber denizin gelip gitmesi o da olmayacak. Eğer olursa alır götürür çünkü toprakları. Bu da olmayacak ve akarsu bol alüviyon taşıyacak, alüviyon, alüviyon, akarsuyun taşıdığı topraklar.

Topraklarda göreceğiz onu. Onu sıkıntı yap. İçinde çok miktarda toprak olacak diyor. Toprak gelmesi lazım birikmesi için tamam. Ve döküldüğü yer kıyı sığ olacak. Yani derin olmayacak. Çok derin olursa içine toprak birikebilir mi? Birikeme. O yüzden sığ olmayacak. Anlaştık mı? 

Akarsuyun delta oluşturabilmesi için gerekli unsurlar bunlardır. Delta'lar verimli topraklardır gençler. Çünkü içindeki o alüviyonlar bütün araziden kopmuş gelmiş. En verimli kısımlardır. Nüfus yoğunluğu delta'larda fazladır tamam. Delta bizim için önemliydi. Sorulursa delta sorulurdu. Bir de Menderes. Ne? Menderes önemli bir de. Neden? Menderesler önemli gençler. 

Akarsuyun hem aşınım hem birikim şekillerinden az önce ne gördük? İlk önce aşınlar gördük. Sonra birikimler gördük. Şimdi hem aşınım hem birikim şeklidi yapabiliyor. Bunların bir tanesi de Menderes. Hocam niye böyle Menderes diye yazıyorsunuz ya? Söylüyorsunuz. Menderes yılan gibi kıvrılmış akarsular bunlar. 

Neden hocam? Bakın buraya. Menderes böyle kıvrılıyorlar. Neden kıvrılıyorlar biliyor musunuz? Burasının püf noktası şu. Arazi düzleşiyor. Arazi düzleştiği için bir akarsu akarken düz araziden önüne bir engel çıktığında bu engele çarpıyor. Bak bu engeli göremedik. Bu engele çarpıyor araz. Bu engele çarpıp onu aşındıramıyor. Neden? Çünkü düz yerden akıyor artık. Düz yerden akınca çarpınca başka yere dön. 

Bakın çarpmış buraya aşındıramamış bu tarafa dön. Böylece Menderesler oluşmuş. Demek ki Menderes oluşan bir yerin en önemli özelliği bu yerin düz olması. E düz olduğunu anladın mı? O zaman buradan bir sürü bilgi çıkartabilirsin. Çıkartalım. Çıkartmadan önce ama şunu söyleyeyim. 

Neden hocam? Bu hem aşını mamburi kim? Bakın akarsu geldi. Şu köşeye çarptı. Aşındırdı. Bu aşındırdıklarını getirdi. Şu köşede biriktirdi. Buradan aşındırdıklarını getirdi. Burada biriktirdi. Giderken hem aşındırıyor hem biriktiriyor Menderes. Özelliklerin neler? Şimdi Menderes dedi bana. Menderes diye yazımı yazdım.

Menderes sağ ol hocam. S çizecek. O zaman burası düz diyeceksin. Yani yatak evimi azdır. Ezberlemedin. Üret bilgiyi bak. Düz bir yer yatak evimi az. O zaman çok aşındıramaz hocam. Evet aşındırma gücü azalır. Akarsu 'yun boyu uzar. Bu ne demek ya? Şimdi normal bir akarsu eğimli bir yerden gitse önüne çıkan bütün engelleri parçalar götürür. Ama burası düz. Parçalayamıyor. Ne yapıyor? Seğ çiziyor. Seğ çizince normalde şurayı kısa mesafede gidecekken. Seğ çizince yatak uzuyor. Bakın akarsuyun boyu uzuyor. 

Demek ki bu yerler biriktirimi artar. Çünkü burası düz. Evet biriktirecek. Derine aşındırma azalır. Çünkü burası düz derine aşındıramam ben. Ama eğimli bir yer olsa orada sürekli derine doğru aşındırabiliyor. Tamam. Yan aşındırma. Yan aşındırmadan kastığımız ne biliyor musunuz gençler?

Burası artık derine doğru kazamaz. Düzleşmiş. Ama şu yanlardan parçalıyor. İşte o yan aşındırma dediğimiz şeyde. Bu sekiler ne biliyor musunuz? Seksek böyle seksek yapıyoruz ya tek bacakla. Ne yapıyor hatırlıyor? Şöyle seksek yapıyorduk ya. Bakın tek bacakla merdiven de seksek yapıyoruz. Öyle düşüneceksin. Şurada benim burada seksek yaptığımı düşüneceksin. Bak şurada tık tık tık seksek yapıyorum merdiven. 

Ha diyeceksin. Bu akarsu 'yun böyle merdivenli taraçalar oluşturması diyecek. Tamam. Sekiler sekiler böyle geçelim. Akarsu 'yun kaynak kısmı şu dağlık yerdi. Ağız kısmı akarsu 'yun denize döküldüğü kısım. Burayı akarsu 'yun ağzı gibi düşünün. Bakın ağzından dökülüyor denize. Tamam. Kaynak. Haa çıktığı yer. O zaman sen bunları da şöyle yorumlarsın. 

Kaynak hocam çok hızlı akar, kaynak. Yukarı kesimlerdedir değil mi? Ağız kısmı aşağı kesimler olduğu için daha yavaştır. Daha düz yerde akar gibi yorumları da böyle çıkaracaksın. O iki kavram bizim için önemliydi. Akarsu 'yun rejimi de bizim için önemli. Buna yıldız atmanı istiyorum. Akarsu rejimi düzenli. Akarsu rejimi düzensiz. Yani. Bakın düzenli akıyor. Bir dönem. Ya böyle hafif bir dalgalanmalar olur gençler.

Bu çok önemli değil. Bu düzenli. Ama şuraya bakın. Burada ciddi ciddi dalgalanmalar yaşanıyor. Bu düzensiz rejimli akarsu. Tamam. Bunu da geçtik. Geldik karstik şekillere. Akarsu önemliydi. Önemli olan üç tane nokta söyledim sana. Orada sınavda çıkabilecek. Menderes, Delta, Peri bacaları. Bunlar çok önemliydi. Ben olsam bunları sorardım. Bir de denge profili. Ben olsam bunlardan sorarım.

Şimdi geldik karstik şekillere. Karstik şekiller karstik şekiller. Kalkerli şekiller. Yeraltı sularının oluşturduğu şekiller. Karstik. Ha hocam. Kalker. Kalker var orada. Karstik de şuradaki karstik. Kalker diyeceksin. Kalker. Nasıl kodlamıştık bunu? Kalker diyorduk. Erlerin yüzü bembeyazdı. Kireç gibiydi yüzleri. Kireç taşıdır kalker. Kireç taşı gibi koyaşayan kayaçların. 

Tabii orada dolomit var. Jips var. Kaya tuzu var. Böyle yerlerde oluşuyor. Sadece kalkerde değil. Jips, kaya tuzu gibi dolomit gibi kayaçlar var. Ama genel olarak kalkerde görüyoruz bunu. Büyük arazlerde. Kalker gibi koyaşayan kayaçların olduğu yerlerde. Yeraltı sularının etkisiyle oluşmuş şekiller bu. Şöyle bakın, görüyor musunuz? Küçük biraz erimiş bir isim vermişiz. Biraz daha da büyümüş daha da başka bir isim olmuş. Daha da büyümüş daha başka bir isim olmuş. 

Bunlar gençler karstik aşının ve birikim şekilleri. Şimdi geldik karstik aşının şekillerine. Benimle beraber tekrar etmek zorundasın bunu. Bu zaten bizim çok klasik kodlamalarımızdan bir tanesidir. Tekrar yöntemiyle yaptığımız kodlamalardan bir tanesidir. Bazen şarkı söyleriz. Bazen tekrar ederiz. Bazen bir kavramdan bir şekilde beynimize gelmesi için uğraşırız. Bazen sekeriz az önce yaptığımız gibi. Hafıza teknikleriyle öğreniriz ama nasıl öğreniriz? Benim dediğimi yaparsan öğreniriz.

Nasıl? Gençler karstik arazilerde kalkar yavaş yavaş erimeğe başladın. Hafif erimeğe başladığında lapyalar ortaya çıkıyor. Erimeğe daha da devam ettiğinde bunlar dolinlere dönüşüyorlar. Lapya sonra dolinlere daha da erimeğe devam ettik. Sonra erimeğe daha da devam ettiğinde uvalalara dönüşüyorlar. Bakın şurada dolin, uvala, daha da büyük. Sonra bu daha da büyüyünce poliye oluyor. Poliye artık bir ova oluyor gençler. Poliye ovası oluyor. En büyüğü poliye.

Karstik lapya dolinuvala poliye. Yani sen şimdi bu kodlamayla beraber karstiyi aşının şekillerini öğrendin ve bunların küçükten büyüğe doğru sıralamasını da öğrendin. Karstik lapya dolinuvala poliye. Karstik lapya dolinuvala poliye. Karstik lapya dolinuvala poliye. Karstik lapya dolinuvala poliye. Ve dediği ki zihnine onu kazadık. Mağaralar genelde karstik arazilerde çok görülür çünkü su içeri bir giriyor ve onu eritiyor. Ortada mağara ortaya çıkıyor. 

Bakın görüyor musunuz? Mağara. Bu mağara aşınım bir şey. Burada kör vadiler var. Suyun bidiği. Bir de düdenler var. Şu gençler. Şimdi şuradan bir akarsu akıyormuş tamam mı? Ama bir anda gitti. Nereye gitti? Düdenlerden aşağıya düştü. Artık burası kör vadiye döndü. Çıkmaz var kör vadiler. Düden ne biliyor musunuz? Şuradaki. Düden düşen. Düden düşen. Şöyle akarsu gidiyor gidiyor. Bir bakıyorsunuz akarsu kaybolmuş. Nasıl ya?

Hani nereye gitti? Orada bir düden. Şöyle bir boşluk oluştu. Bir çikol oluşuyor. Ve su oraya girip eritiyor, oraya girip yer altından gitmeye başlıyor. Düdenler böyledir işte. Düşenler bunlar. Ama burada ben olsam şunu sorarım. O buruğu sorarım sen. Çünkü günlük hayatımızda özellikle Konya'da ovalarda çok fazla rastlıyoruz buna. Akdeniz'de çok fazla rastlıyoruz. Ooo buruklar. 

Ooo buruklar bunlar. Nerede? Şurada. Bakın ooo buruk. Niye? Böyle söylüyorum. Ooo buruk. Böyle yazıyorsun bak. Bunun kodlaması da böyle. Ooo buruk. Ooo buruk. Sen de böyle yazacaksın bunu. Şekile var. Ooo buruk bunlar. Nasıl oluyor biliyor musunuz? Altta bir mağara var. Su orayı kazıyor kazıyor kazıyor. Üstünde bir taban oluşuyor. 

Şu üstte aslında bir taban var. Altta da bir boşluk oluşuyor. Ama zamanla bu taban bir çöküyor. Hop karşımıza böyle devasa çukurlar ortaya çıkıyor. Genelde Konya'da tarlaların aşırı sulanmasından yeraltı su seviyesinin, yani tarla sulanırken yeraltı su seviyelerin aşırı kullanımından dolayı obruklar oluşuyor. Çünkü suyu çekiyorsunuz, ciddi bir boşluk oluşuyor orada ve taban çöküp obruklara tarlaların ortalarında oluşuyor bunlar böyle. Obruk sorulur sana. 

Bir de şu sorulur. Karstik lapya dolinovala pollye. Sırasını bilmen lazım bunu. Karstik lapya dolinovala pollye. Karstik lapya dolinovala pollye. Traverteni görmüştük bir de. Hatırla kayaçlarda görmüştük. Travertenler karstik kalkerin birikim şekilleri. Bakın burada birikiyor. Bir de birikim şekillerinde sarkıt dikit sütunlar var. Maralardan aşağı sarkarken su damlarken içindeki kireci biriktiriyor. Biriktirince şu şekilde sarkılar oluşuyor. 

Bak şu şekilde. Ballı cemaarasına gitmiştik Tokat'ta. Aynı bu. Aynı böyleydi gençler. Bu şekilde sarkıtlar var. Ballı cemaarası efsaneydi Tokat'ta gençler. Instagram'dan takip ederseniz beni. Böyle güncel bir şekilde burada öğrendiğiniz bilgileri orada hayata aktarmaya, hayattaki karşılıklarını göstermeye çalışıyorum size. Takip ederseniz beni instagram'da bunları görürsünüz. 

Tokat ballı cemaarasında gördük bunu mesela. Yukarıdan aşağı gençler kireci biriktirdi mi burada? Şurada biriktirdi mi biriktirdi. İşte buna sarkıt sarkmış. Buradan aşağı su damlıyor. Şu alttaki ne de yavaş yavaş biriktirip alttan biriktirip biriktirip bir de dikit oluşturuyor. Bunlar bazen birleşiyorlar şöyle. Sütunları oluşturuyorlar. Bakın şurada birleşmiş görüyor musun? Sütunlar. Sarkı diki sütun. Karstik arazilerki birikim şekilleri.

Geldik sınav soruna. Rüzgarlar. Rüzgar aşının birikim şekillerine gel. Rüzgarların etkili olduğu yerlerin özellikleri. Bunu bileceksin. Bu bizim için çok önemli. Sınavda böyle çıkabilir. Peki hocam. Rüzgar nerede ekiliyor? Ezberleme. Bir düşün. Ya Rüzgar, ESC, ya o etkiyi yapabilmesi için biz görtsüsü falan olmayacak değil mi? Krak olacak burası. Çöl gibi olacak. Özellikle de çöl olacak. Çöl arazilerinde etkili Rüzgarlar.

E hocam ben çölleri bilmiyorum. Sen onuncu sınıfa geldiysen ve çölleri bilmiyorsan yazıklar ol. Ne dedim ben size? Gençler coğrafyayı lisede yapabilmeniz için, üniversite sınavına gireceksiniz ya da üniversite sınavında yapabilmeniz için. Sizin temel atmanız lazım. Temel atmak lazım size. E temel atmak için size 50 defa anlattım. Harita kitabımız var. Biz senin bunu 9. sınıfta bitiriyor olman gerekiyordu. Biz burada bak ne yapmışız? Harita kitabında demişiz ki en önemlisi çöllerdir demişiz. Karşımıza hep çıkacak.

Bak burada ne yaptık? Çölleri burada öğrendik. Çölleri öğrendik. Bunun etkinliklerini yaptık. Sorularını çözdük. Şöyle etkinlikleri yap. Sorularını çözdük. O yüzden bu çölleri senin orada öğrenmiş olman gerekiyordu bu haritada. Sen bunların hepsini bilmen lazım. Arizona Kertenkelesi Atakan'ın namı kalıyordu aklımızda. Büyük Victoria Gibson melekleri vardı. Sahra çölü. Taranı için Maymun Kızılkara takla atan Gobi çölleri. İşte buralarda etkili rüzgarlar. 

Gençler temel atmak istiyorsanız coğrafyaya. Bu harita kitabını bitireceksiniz. Ama eğer mesela temel atma derken aklıma şey geldi. Ilhan Hoca'nın kitabı geldi. Şurası bizim malzemiz. Burada buraya bakabilirsiniz. İnceleyebilirsiniz. Temel atma geometri kampı başladı gençler. Sizin de bildiğim kadarıyla ikinci dönem geometri tekrar başlayacak. Geometri dokuzda öğrendiğiniz ama unutmuş olabilirsiniz. Şu temel atma geometriyle tekrar bütün temelinizi atıp onuncu sınıfta şimdi başlarken sıkıntı yaşamayabilirsiniz. 

Aklınızda bulunsun. Temel atma serisi eksik yaşadığınız, eksiklik yaşadığınız bütün dersler için var. Matematiği de var. Problemleri de var. Unutma. Şimdi rüzgarlar demek çöllerde. Çöldüyünce hocam buralarda kurak ve yarı kurak alanlar buralar. Ezberlemiyorum bak. E buralarda yağış az, nemaz. E o zaman bitki örtüsü yok burada. 

Tabi kurak olursa bitki örtüsü seyrek. Arazi gevşek yapılı olursa rüzgarların etkisi daha güçlü olur. Bunu unutma. Çünkü koparabilir. Gevşek olacak. Bir de hızlı rüzgar eserse daha iyi koparır, daha iyi şekillendirir. Bu da bir özellik o zaman. Bu yerlerin özelliklerinden bir tanesinde fiziksel çözünme var. Çölleri nasıldır? Fiziki yolla. 

Parçalanırlar. Sabah ısınır. Akşam büzüşür. Fiziki parçalanma olur. Şimdi geldik rüzgar. Aşınım şekilleri. Bunu da yine şöyle şekilleri aklına getirerek yapacaksın. Mantar kaya. Aşınım mı birikim mi? Mantara bak. Alt tarafını aşındırmış rüzgar. Alt tarafını aşındırmış. Üst tarafı kalmış. Çünkü rüzgarlar ilk olarak aşağı kesimleri aşındırır. Üst kesimleri öyle biraz kalır. İşte bizim mantar kaya. 

Şekli aklına getirirsen hiç sorun yaşamayacaksın bak. Mantar biçimindeki şekil. Anlaştık mı? Rüzgar aşındırdı bunu. Mantar. Barkanlar. Tarkanlar. Atılı Kurt'daki Tarkan. Nasıl kodladık bunu? Barkan. Tarkan'a benziyor bak. Tarkan yazacaksın. Tarkan'ın bıyıkları nasıl da hilal şeklindeydi değil mi? Hilal şeklinde. Bunlar da kumlar da hilal şeklindeki kumlardır. 

Tamam? Oradan gelecek aklıma. Tafoni. Geçen Çanakkale Gezisi'nde inanamazsınız gençler. Hayatımda ki en güzel anlardan bir tanesiydi. Neydi bu ya? Tripofobi miydi? Tripofobiydi galiba. Delikli şeylere bakamayanlar. Varsa onlar buraya atlasınlar. Çanakkale Gezisi'nde bugüne kadar gördüğüm en etkileyici şekillerden bir tanesini gördüm. Şuraya bırakayım. Size Tafoni örneğe buldum burada. 

Buranın da yerini işaretleyeceğim. Bir gün bu tarafa uğrarsanız gelirsiniz. Nasıl kullanmıştık bunu? Taf, taf, taf, taf. Tafonizi ateş ediyorduk. Çok güzeller ya. Aşırı iyiler. Aşırı iyiler. Şuraya bakıyorum. Bakın şuna görüyor musunuz? Ya inanamadım Çanakkale'de. Hatta ne oldu biliyor musunuz? Ben burayı tesadüfen buldum. Normalde böyle coğrafyada bu tafonilere şurada rastlanır diyebileceğimiz net bir yer verebileceğimiz yerler yok. İşte tortopografisinde Aydın Çin'e de falan diyoruz ama bu tafonilere genelde de Nefşehir Ürgüp Göreme'de rastlanır. Çok genel konuşuyor. 

Ne yaptım biliyor musunuz gençler? Yeni bir yer keşfettim. Gittim Çanakkale'de bir resim gördüm. Böyle haritalarda nereler gezilir, gecilir derken şöyle bir tafoni resmi gördüm. Birisi resim çektirmiş arka planda da bir tafoni alındı. Bunlara burası neresi dedim? Ve gittim, o yeri aradım, aradım, buldum ve haritalarda işaretli değildi. Haritalara beni işaretledim orayı. Efsane, efsane bir yer. Böyle delikli, teşvikli. 

Bakın videolar dönüyor burada. Koyacağım buraya. Resimlere bakın. Allah'ım böyle bir yer olamaz. Hayatımın en güzel günlerinden bir tanesiydi. Bir de bunu haritaya beni işaretlemiş olmam. Beni çok mutlu etmişti. Şimdi bundan önce Çanakkale Gelsin'deydim. Bundan sonra da Karsar'dan'a gideceğiz. Bakalım orada neler keşfettik. 

Bunlar tafoni. Böyle biraz hani dersi kaynattım gibi ama çok heyecanlıyım açıkçası. Çok mutlu oluyorum böyle. Ben keşfedince bir yere ekleyince. Orada tafoni'yi gördük. Tafoni bu. Bunu nasıl kodluyorduk? Taf, taf, taf, taf, taf, taf, taf, taf, taf... Diye ateş ediyorduk ve delikle şık oluyor. Gelsin böyle yerler. 

Kurak yarı, kurak arazilerde ya da deniz etkisinin olduğu yerlerde de etkili olabiliyor bu. Orada gevşek yapılı o kumların gevşek yapılı kısımlarını rüzgar getirdiği materyalleri çarparak rüzgar ya da kendisi de oraya aşındırarak böyle delikle şık yapıyor buraya. Tafoni, ah tafoni var ya, ah en sevdiğim şekil şu an, o kadar söylüyor. Yardanklar yarılmış, bak yardank, yarılmış dağlar, dağlar, yarılmış dağlar. Rüzgar şu araya bir giriyor, bu dağları yarıyor. 

Yarılmış dağlar deyip bu şeklakına getireceksin, rüzgar aşınım şeklediyeceksin. Çöl kaldırımı, şuralardaki kumları, tozları alıp götürüyor Rüzgar. Alıp götürüyor ve alttaki kayalar götüremediği için. Kumlar gidecek, kayalar aşağı çöküyor, aşağıdaki kayalar ortaya çıkıyor. Kumlar gidiyor, aşağıdaki kayalar ortaya çıkıyor ve belli bir süre sonra burası tamamen bir kaldırım gibi oluyor. Bizde buna çöl kaldırımı diyordu, kumulları biliyoruz.

Rüzgarın taşıdığı kumlar bu. Geldik buzullara. Buzullara nerede rastlıyordu buzul şekillerine? Yüksek dağlık bölgelerde, yani dağların yüksek kesimlerinde ve kuzey ve güney kutbuna doğru. Yani, enlemlerin yükseldiği yüksek enlemlere çıktığımız yerlerde, ekvatordan uzaklaştığımız, kutuplara yaklaştığımız yerlerde buzullara rastlıyoruz. 

Tamam, burada önemli olan sirk çukuru. Sirk çukuru. Soğuk çukur. Bak sirk, soğuk, sirk, soğuk. Sirk denildiğinde aklına soğuk gelmesi lazım. Sirk yerlerinde buzların kazarak oluşturduğu çukurlar bu. Bir de örgüç kayağı bilelim. Ölüyordum az daha ya. Öksürük geldi. Öksürdüm. 

Niye öksürdüm? Aslı oldum. Soğuk oldum. Buz oldum. Buzul. Buzulda buz yerlerinde görülüyor gençler. Buzul'un oluşturduğu kayağı diyeceksin. Sadece şunu bile çıkartsan, örgüç kayağı buzuldaydı. Çıkartsan yetiyor bize. Tamam mı? Morenler, morenleri topraklarda göreceğiz az sonra. Buzun taşıdığı toprakları. Moren, moraran, moren. 

Mesela sen, bak bu kadar bu videoyu izledin. Bak bu kadar bu videoyu izledin. Hala abone olayla tıklayamıyorsun oraya. O kadar, o kadar yani izliyorsun. Bak bu kadar eğleniyoruz. Mutlu, hevesli bir şekilde anlatıyorum. Beni böyle mutlu etmek için, heveslendirmek için. O abone olayla tıklamıyorsun ya. Ben de sinirleniyorum. Yaklaş, bir yaklaş bir şey diyeceğim kulağına. Bir yaklaş bir şey diyeceğim. Gözünün ortasına yumruğu vuruyorum. Ne oluyor? 

Gözüm morardı. Moraran yerine koyarız. Buz koyarız. Ha, moren denildiğinde. Hocam bu buzlu alakalı bir şeydi. Buzun taşıdığı topraklarda diyeceksin. Morenler moraran yere buz koyuyorduk. Tamam. Burada bizim için moren de önemli olan. Gençler, bakın hevesli bir şekilde ne kadar güzel anlatıyorum. Rica ediyorum abone olun. 

5000 aboneye ulaşmazsa üçüncü genel tekrar, ne yazık ki, olamayacak ona göre. Bu video geliyorsa, bundan önceki videoda 5000 aboneye ulaştığımız için geliyor. Ona göre dikkat edin. Geldik dalgalar ve akıntılar. Buradaki birikim şekillerimizde önemli olan. Hah, çok iyi bak. Burada hemen şekillerden gidelim. Falezler. Yine Çanakkale Gezisi'nde. Efsane Falezler gördüm. Nerede? Bozca Adada, evet Bozca Adada. 

Müthiş Falezler vardı. Ya şu resimlere bakar mısınız? Şu videoya resimlere bakar mısınız? Böyle bir görüntü yok. Müthiş diye ya. Falez neydi? Denizin kenarında uçurumdan aşağı atıyorduk. Fal fincanlarını fal bakmak günahtı diyorduk. Denizin kenarındaki uçurumdan aşağıya atıyorduk. Bulurlar denizin kenarındaki uçurumlar. Dalgalar oluşturuyor. Dalgalar aşındırarak oluşturuyor bunlar. Evet, Falez buydu.

Bakın doğal köprü. Dalga buraya aşındırmış, doğal bir köprü oluşturmuştu. Aşınım düzlüğü. Falez'in önünde bakın bir düzlük oluşturmuş. Hatırlatmak için söylüyorum. Bunlar o kadar önemli değil. Kıyı oku. Kıyından içeri, içeriye dışarı doğru bir. O konuşuyor. Kıyı okuydu. 

Kıyı kordonu. Eğer böyle bir körfezin önlüğün kapatacak şekilde ise. Bu o kordona dönüyordu. Bunları hatırlatmak için söylüyorum. Ama bunlar arasında ben olsam yazılı da bunu sorardım. Tombolo. Tombola. Tombola diyordu. Nasıl? Bakın kara var. Kara şurada. Şurada da ada var. Karayla adaya. Dalgalar getirdiği kumları biriktirmiş. Bu arada biriktirmiş, biriktirmiş, biriktirmiş. 

Ve karayla adayı bağlamış. Tamamlamış. Tombolo olmuş. Tombola. Tombola nasıl? Numaraları topluyorsun, topluyorsun, topluyorsun. Bitinde ne diyorsun? Tombola diyorsun. Bitti diyorsun. Bu da öyle bak. Karayla adayı birleşir, birleşir. Tombolo dedi. Karayla adanın bir kıyı okuyla beraber birleşmesiyle ortaya. Tombolo. Tombola çıkarsa bizim karşımıza bu çıkar. Dikkat et. Tamam.

Geldik kıyı tiplerine. Kıyı tiplerinde ülkemizdeki kıyı tipleri haritası çıkacak karşınıza. Ne bunlar peki? Bakın. Ennine kıyılar ve boyuna kıyılar karıştırılıyor. Ennine kıyı boyunak. Ennine kıyı diyorum. Ennine. Ey gede. Neredeymiş? Ennine kıyı. Ey gede. Şu gördüğünüz yer. Ennine kıyı. Ey gede diyeceksin. Anlaştık mı burada? Ennine kıyı ayırdık. 

Bakın burada ne var? Kallankılı kıyı var. Bakın tam şu kesimde. Kat edin gençler. Şu gördüğünüz araziler, karstik araziler. Karstik kalkerli arazilerdir Türkiye'de. O yüzden burada bak bir şey daha çıkmış ortaya. Karstik şekillere burada rastlıyoruz. Karstik şekillere. Bir de kanyon vadilere de buralarda rastlıyoruz. Kanyon. 

Bakayım k. Kalkerli araziler. Bir tane de k çıktı karşımıza. Kallankılı kıyılar. Kallankılı o kanyon vadilerin olduğu kıyılar oluyor burada. Bunlara kallankılı kıyı diyoruz. Anlaştık mı? O zaman nerede arayacağım bunu bakın. Şurada Çukurova'ya doğru olan kısım şurası. Anlaştık mı? Kallanklı kıyı buraya işaretledim. 

Kallanklı. Şuraya bakın dalmaçça kıyı tipi. Burayı nasıl kodlayabiliriz? Dalmaçça köpeğe koyuyorduk buraya konu anlatımında hatırladın mı? Dalmaçça köpeğini buraya atıyorduk. Sonra bu kıyıdan da bu dalmaçça köpeğine bağırıyorduk. Sen orada kal. Sen orada kal gelme diyorduk.

Dalmaçça kıyı tipi bu kısımda. Rıya kıyılar. Rıya tipi kıyıı genelde soruyorlar bize. Rıya. Rıya. Akarsu bak. Tersten bakınca Rıya tipi kıyılar. Rıya tipi kıyılar. Akarsu. Akarsu tipi kıyılar. Akarsu vadilerinin deniz altında kalması ile oluşan kıyılar. Burası bakın Çanakkale ve İstanbul Boğazı böyle. 

Ve şurada Güneybatı Ege kısmında var. Ama asıl önemli olan şunu bilmen gerekiyor senin. Rıya tipi kıyı Çanakkale ve İstanbul Boğazı'nda var. Rıya. Akarsu o şekilde çağrıştıracak. Bunlar ülkemizde olan kıyı tipleriydi. Bak ülkemizde olmayan bazı kıyı tipleri var. Bunlardan en önemlisini söyleyeyim size. Haliçli kıyılar. Dokuzuncu sınıfta öğrenmişti. Hatırlıyor musunuz? Akarsu denizi içine alıyordu. 

Haliç içine alıyordu denizi. Denize doğru şöyle bir girinti oluyordu bu kıyılarda. Bu Haliçli kıyılar. Bizim ülkemizde yok. Bir akademik kaynağı göre var olduğu söyleniyor. Ama genel kaynaklar olarak yok kabul ediliyor. Bunu söyleyeyim ama bir akademik kaynakta yağı var gibi bir şeyler söylüyor.

Ama ben açıkçası kabul ettiğim bir bilgi değil bu. O karışık bir konu oraya geçelim. Gene olarak yok. Fiyortlu kıyı bizim için en önemlisi burada. Çünkü Fiyortlu kıyılar yoğurtulu kıyılar. Bunu göstereyim size. Bunu dünyada da görmeniz lazım. Fiyortlu kıyılar bakın şu. Viking'lere izlediniz mi? Viking'lerde hep böyle vadiler var. Çok değişik geniş vadiler bu. Buzulun kazıp oluşturduğu vadilere deniz giriyor burada. 

Bunlar Fiyortlu kıyı. Bakın bunun kodlamasını unutmayın. Fiyortlu kıyı yoğurtulu kıyılar. Yoğurtulu. Bunlar yoğurtulu. Yoğurt. Beyaz. Kar. Buzu çağrıştıracak sana. Türkiye'de olabilir mi olamaz? Ege şey, ege diyorum. Türkiye kıyılarında ve ekvator al kıyılarında olamaz. Bunlar Fiyortlu yoğurtulu. Kutuplara yakın yerlerde olan kıyılar. E nerede olacaklar? Norveç, İsveç, Finlandia gibi.

Bakın şurayı görüyor musunuz? Bakın şu iç kısımlara ne kadar girmiş? Bu hariteden bile belli oluyor. Fiyort kıyılar da bizim için önemli olan kısımda. Türkiye'de Peri bacalarında nerede rastlayacaksın? Arayacaksın. Kapadokya'da. Bakalım Kapadokya'yı da gezerken orada görürüz. Yine Kapadokya'nın ev şehir, Ürgüp, Göreme çevresinde kırgı bayırlara rastlayacağız. 

Burada bilmen gereken Menderes'lere nerede rastlayacağız? Menderes. Yüzleşmesi olması lazım biraz. Ege tarafında daha çok rastlıyoruz ülkemizde Menderes'lere. Bunu bilmen lazım. Karşımıza çıkarsa. Çünkü çok ayrıntılı gençler bu sizin için. Genel tekrar yapıyoruz. Zaten normal konu anlatımında öğrendik. Burada genel tekrar yapıyoruz. O kadar ayrıntıya burada girmeyelim.

Travertene Pamukkale'de rastlıyoruz. Denizli'ye daha gitmedik, gidince onu da gösteririz. Şu harita bizim için önemli. Burası bakın karstik ovalar, şu kırımızı. Nerede var? Kalkerli arazilerin olduğu yerde. Şu gördüğünüz gri yer demek ki bana biri karstik arazi sorarsa şurada arayacağım. Karstik denildiğinde aklına Akdeniz gelmesi lazım. Burası önemli.

Rüzgarın oluşturduğu şekillerde nerede rastlarım ben? Türkiye'de rüzgar gençler. Krak arazileri de daha çok etkili. Şu gördüğünüz iç kısımlarda ve Güneydoğu'nı, dolu kısmı krak araziler. Tamam? Tombolo bizim için önemli. Şurada tombolo'nun nerede olduğunu bilelim. Tombolo, Kapıdağı yarım adası, Sinopbostepede var. Balıkesir Kapıdağı yarım adasında. Sinopbostepede. Çok güzel tombolo örneğimiz var.

Bunu yazılıya da koyacağım orada tekrar ederiz. Şimdi geldik. Türkiye'nin başlıca yüzey şekillerine. Sana sorulursa buradaki ana soru ocağın çok gıcık ve zorlayıcı değilse. Türkiye'de yeryüzü şekillerinin genel özellikleri sorulursa. Bunları yazmayı bilmen lazım. Gençler bakın bizim ülkemiz ortalaman yükseltisi fazla büyük.

Sana böyle yorum da sor. Niye ülkemizin ortalaman yükseltisi fazla diye de sorulabilir? Ne diyeceksin? Hocam biz genç oluşumlu bir ülkedeyiz. Genç oluşumlu olduğumuz için ortalaman yükseltimiz fazla bizim. Ve bakın, iç kesimlere, kıydan iç kesimlere gidildikçe yükseltimiz artar. Batıdan doğuya doğru gidildikçe artar. Yani Ege daha aşağıdadır. Doğuya doğru gidildikçe yükseliriz. 

Mesela Kars Ardağına gideceğim ben. Bayağı bayağı yükselice. Genelde yeryüzü şekillerimiz doğudan batıya doğru uzanır. Ülkemiz dağlık ve engebelidir. Çünkü genç oluşumluyuz. Daha aşınmadık, düzleşmedik. Kısa mesafelerde yükselti değişimleri fazladır ülkemizin. Bir anda yükselir, bir anda alçalabilir. Bakın yaklaşık yarısı dağlardan oluşuyor ülkemizin. Birçok yer gençler dağlık ve engebeli ülkemizde.

Ve bu dağlar genelde sıra dağlar çek. Gelelim Türkiye’nin dağlarına. Türkiye'nin dağlarını, Türkiye'nin ovalarını, Türkiye'nin pilatolarını dersimizde kodlayarak öğrendik hafıza teknikleriydi. O yüzden şimdi ben böyle sana tek tek şu dağdır, bu dağdır diye bir daha kodlayamam. Ama yeniden olarak şunu bilmen lazım. 

Şu gördüğünüz Kaz, Kaz, Kaz, Kaz, Kaz, Kaz, Madra, Yunt, Bozaydın, Menteşe, Madra, Yunt, Bozaydın, Menteşe, Amano, Camsuz, Amanos dağları. Bunlar gençler kırık dağlarımızdır bizim. Şu kuzeyde de kıvrım dağlarımız vardır. Şu haritaya bakın, kuzeyde, güneydekilerde kıvrım dağlarımızdır. Hocam sana genel olarak bu genel hattı soracak. Yani kuzeydekiler kıvrım, güneydekiler kıvrım ama şu Egedekiler kırık dağlarımızdır. 

Bu kırık dağlarının isimlerini bilsen iyi olur. Bunun kodlamasını hatırlatayım sana. Kaz, Kaz, Kaz, Kaz, Kaz, Kaz, Kaz, Kaz, Kaz, Kaz, Kaz, Kaz, Kaz, Kaz, Madra, Yunt, Bozaydın, Menteşe, Madra, Yunt, Bozaydın, Menteşe, Amano, Camsuz dağları. Kaz, Kaz, Kaz, Kaz, Kaz, Kaz, Kaz, Madra, Yunt, Bozaydın, Menteşe, Madra, Yunt, Bozaydın, Menteşe, Amano, Camsuz. 

Türkiye'nin ovalarına geldi. Genel özellikler genelde size sorulur gençler. E şimdi Türkiye yükseklikleri batıdan doğuya doğru artmıyor mu? Artıyor. E o zaman ovaların da yükseklikleri batıdan doğuroya doğru artacak. Ülkemiz tarıma elverişlidir ovalar. Sıkıntımız şu, yerleşim alanı olarak çok kullanıyoruz. Ovalarımızı tarım yapmak gerekirken boşa mahvediyoruz. 

Ve ulaşım amacıyla da kullanıyoruz. Yine normalde tarım yapmamız gerekirken sıkıntı yaşıyoruz. Ve verimimizi düşürmüş oluyor. Gençler bizim ovalarımız verimli. Çünkü alüvyon topraklardan oluşuyorlar. Alüvyon, A kar suyun taşıdığı topraklar. Toprakta göreceğiz ona sonra.
Gençler özellikle kıyı kesimindeki ovalarımız, delta ovalarımız özellikle çok verimli. Bu yüzden de böyle sebzeler dışarıya ihrac edilecek ürünler buralarda üretiliyor. Türkiye'nin ovaları. 

Şimdi Türkiye'nin bir sürü ovası var. Bütün bu ovaları sana gösteremem ama genel tekrar olduğu için en önemli ovalarını bilmen lazım. Çünkü sorulursa sana bu delta ovaları sorulur. Özellikle bu delta ovaları bakın. Ege kısmında delta ovalarımız var. Ama sen şu 4 tane delta ovalarını bileceksin. Sana şu sorulduğunda bakır çay yazacaksın buraya. 

Bak bir daha yazıyorum. Şöyle bakır çay. Ne demek hocam? Bafra. Bafra. Şöyle çağır. Bafra çarşamba. Şunu biraz daha yeyi şöyle yazayım. Kızılırmak. Yeşilırmak. Çarşamba'yı yeşilırmak oluşturur. Bafrayı kızılırmak oluşturur. Böyle bir kodlamayla bunu aklına getireceksin. Bunlar Samsun'da gençler. Bafra çarşamba. Kızılırmak yeşilırmak. Nasıl kodladık? Bakır çay. Bunlar nasıl ovalar? Delta ovaları bunlar. 

Akar suyun getirdiği. Bakın akar su, yeşilırmak getirmiş taşıdıklarını denizin kenarında biriktirmiş. Ve denizin kenarında değer harfine benzeyen bir çıkıntı delta oluşturmuş. Bu güneydeki. Bakın bu çok daha büyük görüyor musunuz? Resmen uzaydan görünecek. Yani daha uyduğudan görünüyor. Bu çukurova. Seyhan Ceyhan Nehirlerin oluşturduğu çukurova. Türkiye'nin en büyük delta ovası. Çukurova. 

Burada da Silifken'in yoğurdu. Kız seni kimler doğurdu. Seni doğuran ana balı eğlenmeyi yoğurdu. Bu delta 4 tane delta ovalarını bileceksin. Burası önemli bizim için tamam. Burada da tektonik ovalarımız var. Tektonikova deprem deprem. Aa bak bu kodlamayı şu an ilk defa aklıma geldim. Tektonikova deprem ovaları bunlar. 

Sallanma ile fayhatlarının bulunduğu bölgelerde oluşan ovalar bunlar. Bunlar genelde ilçe, il isimleri oluyor. Bunları böyle tek tek ezberleyemezsin. KPSS öğrencilerinin bilgisi bu. Tamam. Senin bilmen gereken az önce sana gösterdiğim delta ovaları. Egeda delta ovaları varmış. Bir de Bafra, Çarşamba, Kızılırmak, Yeşilırmak, Çukurova varmış. Kız seni kimler doğurdu. 

Şimdi geldik Türkiye'nin pilatolarına. Türkiye'nin pilatoları da bunlar bakın. Pilato. Akar sonra tarafından aşındırılmış. Yüksek düzlüklerdi. Bu pilatolar. Karstik pilato sorusta sana nerede ararsın? Karstik. Hocam Karstik Akdeniz'deydi. O zaman bak Akdeniz'de. Karstik bunlar. Tk, taş şeyli pilatosu. Tek taş diyoruz biz bunları. Bir yüzük. Yüzükten aklımıza geliyor.

Tek taş pilatosu. Ardağan, Erzurum, Kars. Buralar gençler. Volkanik pilatolar. Şu ortadakiler bakın. Tabaka düzlüğü pilatoları. Çatalca koca eli de aşının pilatosu. Yani bu kadar ayrıntılı bilmenize gerek var mı bilemiyorum. Şu Ardağan, Kars, Erzurum buraların şey olduğunu bilin. Volkanik olduğunu bilin. Şu tek taş karstik bilin. Bunlar bizim için önemli.

Evet pilatolarımızı da gördük. Geldik dünyadaki su varlığına. Şunu bir. Dünyada gençler. Suların yüzde doksan yedisini okyanus ve denizleri oluşturuyor. Yüzde doksan yedisini. E okyanus ve denizleri nasıl? Tuzlu. Haa demek ki okyanus ve denizler tuzlu olduğu için. Dünyadaki suların yüzde doksan yedisi tuzlu. Sadece yüzde üç temiz suyumuz var bizim. 

Ve bu temiz suyun. Bak bu temiz suyun yüzde yetmişini buzlar oluşturuyor. Yani dünyadaki temiz sular neredeymiş aslında? Yüzde yetmişi buzlardaymış. Kutuplardaymış. Bunun da o temiz suyun yüzde yetmişi kutuplarda. Ama yüzde yirmi dokuzu da yer altında. 

Ne kullanacağız hocam? Nerede su kaldı? Kolay erişilen bilen su sadece yüzde bir. Sadece yüzde bir kolay erişilen bilen su. Ağzım birbirine gir diye konuşamadı. Gençler çok yorucu oluyor bu genel tekrarları çekmek. Düşünsenize iki ayda anlattığın konuyu. Tek bir videoda anlatmaya çalışıyorsun ve çok ciddi dakika uzatıyorsun konuyu. Yani bir iki saattik video oluyor bunlar. 

O yüzden lütfen abone olarak destek olun. Hevesimiz olsun üçüncü videoyu çekmek için. Bakın sadece kolay erişilen bilen su ne kadar? Yüzde bir. Yani kolay erişilen tatlı su sadece yüzde bir. Ama o yüzde bir. Bütün tatlı suyun yüzde biri değil ha. Sadece temiz suyun. Hani yüzde üç dedik ya temiz su. 

O temiz suyun yüzde yetmişi buzda, yüzde yirmi dokuzu. Orada yüzde biri sadece burada. Yani onun da göller yüzde ellikisini oluşturuyor. Subaharı yüzde yedisini falan. Ama demek ki dünyada tatlı suların çoğu kutuplardaymış. Dünyada suların yüzde doksan yedisi tuz duymuş. Bunu bileceğiz. Geldik şu göl kısmına şimdi bu sulardan göllere. 

Göllerde bilmen gereken en önemli sorulabilecek özelliklerden. Bir tanesi göllerin gene özellikleri. Kimyasal özellikleri. Gençler bakın bir gölün kimyasal özelliği dediğimizde ne kastediyorum. Bunu bileceğim. Yani bu görün tatlı mı, tuzlu mu, sodalı mı olmasını belirleyen bazı şeyler var. Bu ne? Bunlardan en önemlisi de giden.

O yüzden kim burada bir şekilde çizdim. İş miyiz o gideğine? Çizmemişiz. Anlatayım kendim çizim şurada. Gençler bakın şu bizim gölümüz tamam mı? Bu görevi akarsu geliyor. Geldiğini nereden anlıyorum? Bakın o kişareti çizdim. Demek ki bu görevi akarsu geliyor. Şimdi bu akarsuyunda içerisinde şöyle tuz getirdiğini düşünürsen. Şimdi bu tuzları getirip yüz derce yıl boyunca bu görev getirip biriktirir. Değil mi? 

Ve bu göl ne olur? Tuz dolu. İşte bir akarsuyun geleğini var. Şu an bu akarsuyun geleğini var. Ama şuradan çıkan bir gideğin var mı? Yok. O zaman bir akarsuyun. Gideğini yoksa o akarsu çıkan bir akarsu yoksa su yoksa o zaman bu tuzludur, sodalıdır, acıdır. Çünkü getirdiklerini hep buraya biriktirdi. 

Ama buna ben bir tane gideğen yapsam bu akarsudan çıkan bir gideğen olsa. Yıllar boyunca gelen otuzun hepsini ne yapar? Taşır, taşır, taşır, taşır. Bu artık taşıdıktan sonra içinde tuz kalmaz. Ve bu göl artık tatlı göl olur değil mi? Suları tatlı olur. Demek ki bir gölün sularının tatlı olmasının ana nedeninden, ilk nedenlerinden bir tanesi. Gölün gideğini olup olmaması.

Gideğini varsa buradaki gibi tatlı olur. Gideğini yoksa tuz birikir içinde tuzlu olur, sodalı olur, acı olur. İşte kimyasal özelliğini belirleyen göllerin en önemli faktör, gideğinin olup olmamız. Tamam mı? Tabii burada iklim de önemli. Eğer çok yağmurlu bir yerde ise bu göl, çok su biriktirir, devasa bir göl olur. Çok suyu olduğu için tuzlu olma ihtimali azalır. 

Çünkü daha çok tuz birikmesi gerektirir, zorlanır. Arazinin kayaçları da bu öze önemli. Mesela Vangölü'nün etrafında volkanik bir arazi var. Volkanik arazilerde de gençler mineral çok. O mineraller gitmişler Vangölü'nün içine. Bir sürü minerali olmuş Vangölü. Sodalı olmuş diyoruz, biz minerali olunca sodalı oluyor. Sodalı göl diyoruz, acı göl diyoruz ona da. 

Ne oluyor? Sodalı acı olmuş oluyor. Demek ki arazideki kayaçlar da önemli. Gölün büyüklüğü ve derinliği de önemli. Çünkü göl çok büyükse onu tuzlu hale getirmek zor olur. Ama küçük bir göl ise daha çabuk tuzlanabilir. Evet, ben sana karstik göl desem. Ne gelir aklına? Karstik göl, kalkerli arazide oluşmuş göl. Hocam Akdeniz'de ararım dersin o zaman. 

Burasının büyük noktası burası unutma. Tek tonik göl desem sana. Dek tonik göl hocam. Dek tonik, ah deprem gölü hocam bu dersin. Fay hatlarının olduğu yerde ararsın tamam. Volkanik göl desem, volkanik arazide arayacaksın. Buzul göl desem, sirk gölü. Sirk gölü, buzul gölü. Soğuk yerlerde arayacağım. Dağlarının yüksek kesimlerinde ve kutba yakın yerlerde.

Karma göl desem sana. İçerisinde bir sürü faktör olacak. Mesela bizim Vangölümüz karma göl. Hem laf set gölü, laflar akmış önünü kapatmış. Hem de tek tonik, dek tonik deprem gölü gençler. Karma göller bir iki tane faktör etkili oluyor. Yeraltı sular. Ben olsam o canızın yerinde buradan kesinlikle soru sorardım. Yeraltı kaynakların nelerdi? Fay kaynakları vardı. Hatta yine Çanakkale gezisinde bir fay kaynağı gördük. 

Şuraya hemen videosunu koyayım. Bu sefer çok güzel bir fay kaynağı bulduk. Fay kaynakları, sıcak sular bunlar. Kaplıcalardır siz öyle biliyorsunuz. Kaplıcalarda da şifa veriyor diye biliyorsunuz. Bunun nedeni şu. Bunlar fay hatlarının bulunduğu yerlerde oluyor ve yerin derinliklerine iniyorlar. Yerin derinliklerinde sıcak olduğu için. Oradaki kayaçlardaki mineralleri bünyesine alıyorlar. Ve yüzüğe çıktığında aslında bunlar mineral taşıyorlar. 

Etrafa bakar mısınız? Mineralli. Mineralli buraya bırakmışlar. Ve sarı mineral bize kükürt olduğunu gösteriyor. Kükürte pis kokuyor. Şu an burası da pis kokuyor. Biz bunlara fay kaynakları diyoruz. Sıcak sular bunlar. Şuradan geçelim. Direk yolun kenarında giderken bir tane fay kaynağı bulduk orada. Tuzlaydı galiba. Tuzlaya doğru. Tuzlanın tam girişindeydi çanakkale. Tuzlanın tam girişindeydi. 

Ve çok sıcaktı. Elinizi öyle çok tutamıyor. Yani çekseniz bile o sıcaklığı hissediyoruz. Şöyle tutup çekseniz bile. Müthiş bir yerde burası. Fay kaynakları vardı orada. Nasıl bakın? Şuraya bakın. Nasıl? Sıcak fay diyor. Orada bir kırık var gençler. O kırık boyunca sonra aşağıya sızmış. Ve uygun yerden dışarı çıkmış. 

Aşağıda ne var? Sıcaklık var. O sıcakla beraber aşağıda ne var? Kayı açlardaki mineraller erimiş. Suyun içine bünyesine girmiş. Ve yüzeye çıkınca bakın buradaki resme. Ara